احسان زاهدی کیا
با فروپاشی اتحاد شوروی دو رویکرد متضاد در قالب جهانیشدن گسترش یافت، از یک سو جوامع در حال به هم نزدیک شدن و مشابهت یافتن بوده و از سوی دیگر بهسوی هویتیابی دوباره درون گروهی حرکت میکنند. در واقع دولت ملی به مفهوم کلاسیک آن از سوی دو دسته از ارزشها و هویتهای جدید یکی در عرصه فراملی و دیگری در عرصه فرو ملی در معرض چالش قرار گرفته که تهدید نوع دوم را به سهولت میتوان از بالکان تا اندونزی مشاهده کرد.
در سطح ملی و منطقهای نیز کشور ما همواره با تهدیدات و چالشهای هویتی و قومی روبرو بوده است. در مرکز چالش میان ملت و دولت، مذهب و ناسیونالیسم و در استانها، چالش میان هویتها و ارزشهای قومی با دولت مرکزی، مطرح بوده است. دغدغههای تمامیت ارضی و وحدت ملی از یک سو و ارزشها و خواستههای مردم محلی هر دو در عصر جهانی شدن قابل بحث و تأملاند. مسائل مربوط به قومیتها و توسعه مهم و نیازمند مطالعهاند و در این کوتاه به اجمال کتاب هایی که به مفهوم قومیت در ایران پرداخته اند معرفی و نقد شده اند.
ایران هویت، ملیت، قومیت
به کوشش حمید احمدی (تهران، موسسه تحقیقات علوم انسانی،3831)
مجموعه “ایران هویت، ملیت، قومیت” شامل چهارده مقاله در دو حوزه پژوهشهای نظری و موردی به تعبیر حمید احمدی است که تلاش دارد در چهارچوب
دغدغه ای که عنوان شد به دو موضوع اشاره کند.
موضوع نخست در این مجموعه؛ این است که بحث هویت ایرانی و ابعاد گوناگون نظری و تاریخی آن، عمدهترین مشکلات فراروی این بحث در چهارچوب دگرگونیهای جهانی و درونی ایران معاصر است.
موضوع دوم هویت و جایگاه تاریخی و نقش آنها در سیاسی شدن علایق زبانی و مذهبی و فعالیتهای جریانهای عمده قوم گرا، برنامهها، شیوههای عمل و ارتباطات درون مرزی و برون مرزی آنها و سرانجام چالشهای بر آمده از این مسائل برای وحدت ملی جامعه ایران و ارائه مستقیم و غیر مستقیم راهکارهای بهینه برای گسترش وحدت و یکپارچگی و از میان بردن چالشهای احتمالی از سوی دیگر است.
در این مجموعه پس از پیشگفتاری جامع حمید احمدی در بخش نظری، به ترتیب با مقالاتی از جهانگیر معینی علمداری با عنوان “هویت، تاریخ و روایت در ایران”، حمید احمدی با عنوان “دین و ملیت در ایران: همیاری یا کشمکش”، حسین بشیریه با عنوان “ایدئولوژی سیاسی و هویت اجتماعی در ایران’، احمد اشرف با عنوان ‘بحران هویت ملی و قومی در ایران’، محمد خوبروی پاک با عنوان ‘نخبگان محلی، جهانی سازی و رویای فدرالیسم’، محمدحسین ساکت با عنوان ‘زبان پارسی، پیام گزار اسلام و هویت ایرانی’، مرتضی ثاقب فر با عنوان ‘ایران باستان و هویت ایرانی’، ابوالفضل دلاوری با عنوان ‘شهر هویت و سیاست در ایران معاصر’ و در بخش پژوهشهای موردی مصاحبه ای با محمود زندمقدم در مورد بلوچستان ایران: هویت تاریخ و دگرگونی و مقالاتی از کاوه بیات با عنوان ‘آشنایی با پان ترکیسم و تأثیر ماجرای روشنی بیگ بر آن’، رجب ایزدی با عنوان ‘نگاهی به یک دهه چالش بر سر هویت آذربایجان’، احسان هوشمند و ناهید کوه شکاف با عنوان ‘روند توسعه در مناطق کردنشین ایران قبل و بعد از انقلاب” و در نهایت عبدالامیر نبوی با عنوان “خوزستان و چالشهای قوم گرایانه” ارائه شده است.
روشنفکران آذری و هویت ملی و قومی
علی مرشدی زاد، چاپ دوم (تهران، نشرمرکز، 4831)
دغدغههای قومی در ارتباط با مناطق آذری زبان ایران همواره پر رنگ بودهاند. هم مرزی این مناطق با روسیه تزاری و در ادامه با شوروی از یک سو و امپراطوری عثمانی و ترکیه کنونی از سوی دیگر و وجود اشتراکات زبانی و قومی میان مردم این مناطق همواره دغدغه آذربایجان را در میان ایرانیان به دنبال داشته است. از سوی دیگر مطالبات و خواستههای مردم و نخبگان محلی نیز همواره محل بحث و مناقشه بوده است. در عصر حاضر نیز این چالشها و سیاستهای دو کشور جمهوری آذربایجان و ترکیه به شدت مناقشه برانگیز بودهاند. علی مرشدی زاد در کتاب خود تلاش دارد تا روشنفکران آذری و نگاهشان به هویت ملی و قومی را در سه دوره تاریخی عصر رضاشاه، عصر محمد رضا شاه و دوره جمهوری اسلامی مورد مطالعه قرار دهد و روند قومی گرایی نخبگان این منطقه را با توجه به گذشته تاریخی آذربایجان، سیاستهای دولت مرکزی و عوامل خارجی دخیل در آن بررسی کند.
مرشدی زاد پس از بحث نظری در فصل اول که به صورت کلی به ارائه دیدگاههای مختلف درباره ملیت و قومیت، رهیافتهای مربوط به قومیت و روشنفکران و قومیت میپردازد، در فصل دوم به پیشینه تاریخی آذربایجان و نظرات روشنفکران آذری درباره ملیت ایرانی میپردازد. فصل سوم به سیاست داخلی دولت و تأثیر آن بر نگرش روشنفکران آذری اشاره دارد و در فصل چهارم به عوامل خارجی و سیاستهای آنها پرداخته شده و در نهایت کتاب با نتیجه گیری پایان مییابد.
هویت در ایران
به اهتمام علی اکبر علیخانی (تهران، پژوهشکده علوم انسانی و اجتماعی جهاد دانشگاهی،3831)
هویت و بحران هویت در ایران، یکی از مهمترین دغدغههای سیاسی و اجتماعی به شمار میروند. انسان عصر جدید در تار عنکبوتی از هویتهای متضاد و متناقض گرفتار شده که گاه میتواند سر منشأ بحرانهای سیاسی و اجتماعی شوند. در ایران نیز ما با مجموعه ای از هویتهای ملی، دینی، جهانی و قومی و منطقه ای
مواجه ایم که نتوانستهاند به نوعی از همزیستی مسالمت آمیز دست یابند. همین مسئله نشان دهنده نیاز ما به مطالعه بیشتر در حوزه هویتهای گوناگون در کشور و تاثیرات آنها بر یکدیگر است. در این راستا، علی اکبر علیخانی تلاش کرده تا در مجموعه ای گسترده به بخشی از مسئله و دغدغه هویت و بحران هویت در ایران بپردازد و مسائلی چون چیستی هویت در ایران و بحران هویت در ایران را در مجموعه مقالاتی از صاحب نظران این حوزه گرداوری کند. پس از مقدمه علیخانی، با مقالاتی از جمله “هویت و گفتمانهای هویتی در ایران” از هادی خانیکی، “کالبد شکافی هویت: مبانی بحرانها و راهکارها” از اصغر افتخاری، “پارادوکس هویت در ایران: تقابل اسلام و لیبرالیسم” از محمود سریع القلم، “سیر هویت ملی در ایران” از الهه کولایی، “هویت ایرانی اسلامی ما” از توحید محرمی، “هویت فرهنگی ایرانیان و عقب ماندگی” از علی اکبر علیخانی، “ظرفیتهای ادبیات فارسی در بازیابی هویت ایرانی” از حسینعلی قبادی و منیژه غیاث الدین، “هویت و قومیت در ایران” از حمید احمدی، “هویت دینی جوانان در ایران” از محمد جواد چیت ساز، “هویت زن ایرانی” از نسرین مصفا، “هویت ایرانی و هویت غربی” از محمد مدد پور، “رابطه اگاهی و هویت” از سید رضا شاکری، “هویت سازی و بحران هویت در ایران” از تقی ازاد ارمکی، “عوامل هویت و بحران هویت” در ایران از محمدرضا شرفی، “بحران هویت در ایران امروز” از علی محمودی، “بحران هویت و عوامل تشدید آن در ایران”از علی اکبر کمالی، “هویت ملی و بحران آن در ایران”از احمد نقیب زاده، “عوامل بحران ساز هویت ملی در ایران” از خسرو قبادی، “زمینههای بحران هویت در نسل سوم” از غلانرضا ظریفیان، “بحران هویت فردی و اجتماعی در ایران” از محمد رضا جلالی و در آخر، “شاهنامه و بحران هویت در فرهنگ ایران” از محمد محبی.
تجدد و تشخص
(جامعه و هویت شخصی در عصری جدید)
ترجمه ناصر موفقیان، چاپ سوم (تهران، نی، 3831)
اگر چه تجدد را میتوان نوعی نظم پس از سنت خطاب کرد، با این همه این دو تفاوت ماهوی باهم دارند. جهان سنت جهان زندگی دسته جمعی است، چرا که انسان همواره متصل به گروه بزرگتری چون خانواده، قوم، قبیله و…. است اما انسان متجدد از بند سنتها رها میشود تا آزادی اش را محقق کند و البته که این آزادی بهای سنگینی دارد و ان معنا بخشیدن به مفهوم خود است.
کتاب تجدد و تشخص ابعاد فردی توسعه در عصر مدرنیت را مورد بررسی قرار داده است. آنتونی گیدنز به عنوان یکی از مطرحترین جامعه شناسان معاصر تاثیرات متقابل فزاینده بین دو حد نهایی، برون مرزی و درون مرزی یا به عبارت دیگر بین تاثیرات جهانی از یک سو و گرایشهای درونی را از ویژگیهای مهم تجدد میداند. هدف این کتاب نیز این است که این تاثیرات متقابل را به صورت ماهوی تحلیل کرده و بستری برای اندیشیدن به آنها فراهم کند. کتاب بر مفهوم «ساختارهای هویت شخصی» متمرکز شده است و حاوی تحلیلهای ساختاری جالب توجهی است.
کتاب در قالب هفت فصل به مسائلی چون ملاحظات کلی تجدد، احساس تعلق، تغییر شکل زندگی، امنیت هستی شناسانه، اضطراب وجودی، اعتماد، سازمانهای اجتماعی، انگیزههای فردی، خود و بدن، شیوهها و برنامههای زندگی، ابعاد نظری و عملی رابطه، رابطه تقدیر و خطر کردن در لحظات سرنوشت ساز، کنترلهای درونی و بیرونی افراد، رنجها و دشواری های خود بودن، شکها و تردیدها، فشارهای روانی و استرسها، سیاست زندگی و… میپردازد.
تغییر اجتماعی و توسعه
(مروری بر نظریات نوسازی، وابستگی و نظام جهانی)
الوین ی سو، محمود حبیبی مظاهری، چاپ سوم، (تهران، پژوهشکده مطالعات راهبردی، 6831)
چگونگی دست یافتن به توسعه، ابعاد تئوریک و عملی آن از مهمترین دغدغههای اندیشمندان و سیاستمداران در جوامع گوناگون است. هر رویکرد عملی در این زمینه بر پیشینه ای از تئوریهای توسعه بنا شده که مطالعه و درک آنچه در حوزه اهل علم و چه در حوزه اهل سیاست عملی ضروری است. برای مثال معجزه کشورهای شرق آسیا با تئوریهای کلاسیک نظریه وابستگی ممکن نبود اتفاق بیافتد، پس چنانچه نخبگان فکری و عملی این کشورها، توسعه را در قالب نظریه کلاسیک وابستگی میدیدند، امروزه سرنوشت کشورهایی چون هنگ کنگ، مالزی، تایوان، سنگاپور و …. اساساً متفاوت میشد. تغییر اجتماعی و توسعه یکی از مهمترین آثاری است که در خصوص شرح بسط مطالعات اکادمیک در حوزه تئوریهای توسعه به رشته تحریر درامده و به طور مفصل به بررسی سه تئوری نوسازی، وابستگی و نظام جهانی میپردازد. کتاب نه تنها آرای کلاسیک هر سه رویکرد بلکه تجدید نظرهای بعدیشان را هم که در اثر مناظرات درون رشته ای و تجربیات عملی توسعه کشورها حاصل شده دنبال کرده و نقاط قوت و ضعف هر کدام را به صورت مشروح بیان کرده است.
کتاب در نهایت طی بررسی تطبیقی به این نتیجه میرسد که هر سه رویکرد کماکان فعال و پویا در عرصه تئوریهای توسعه مطرحاند. کتاب به سه بخش و هر بخش به سه قسمت تقسیم شده است. هر بخش به یک نظریه اختصاص دارد که طی سه مرحله به منشاء و خاستگاه نظریه، مطالعات سنتی آن و ارای جدید آن میپردازد. کتاب حاوی شکلها و جداول و همچنین مثالهای کاربردی متعددی از استفاده پژوهشگران از هر سه رویکرد بوده و تقریباً تمامی متفکران عمده تئوریهای توسعه را مورد بررسی تفصیلی قرار داده است.
